Doorgaans wordt eerst het civiel ontwerp uitgewerkt, vervolgens de details van het technologische ontwerp, dan de instrumentatie en in gunstige gevallen wordt nog aandacht besteed aan de organisatie van het productieproces. Een dergelijke ontwerpaanpak is techniekgeoriënteerd en niet mensgeoriënteerd. Met andere woorden: de mens is ondergeschikt aan de technische eisen. Dergelijke werkplekken blijken vaak niet te zijn afgestemd op de lichaamsafmetingen, de lichamelijke en psychische belastbaarheid of de werking van zintuigen. In de ergonomische ontwerpwijze wordt de techniek afgestemd op de taken die verricht moeten worden én op de mensen die het werk moeten doen. Het gaat dus om het mensgericht ontwerpen en inrichten van werkplekken. Een perfecte beeldschermwerkplek of een perfecte lopende-bandwerkplek garanderen echter nog niet dat er ook gezond werk verricht wordt. Dat is ook afhankelijk van de invulling van het werk. Acht uur per dag, vijf dagen per week data typen of koekjes inpakken blijft zwaar werk, zelfs al is de werkplek perfect. De ergonomische ontwerpwijze is er op gericht de inhoud van het werk te optimaliseren. Door variatie in taken kan een functie afwisselender en daardoor beter worden. Wat moet minimaal de afmeting zijn van een kantoorwerkplek? Wat is een juiste werkhouding bij beeldschermwerk? Waaraan moeten kantoorwerktafels voldoen? Welke maatregelen kunnen worden genomen tegen spiegelingshinder op het beeldscherm? Wat is het 'Carpal Tunnel Syndrome'? Wat zijn vaak genoemde oorzaken van oogvermoeidheid bij beeldschermwerk? Wat staat er in de wet over beeldschermwerk? Wat zijn de maximale bedragen die de Arbeidsinspectie kan opleggen indien de werkgever of de werknemer een beboetbaar feit pleegt?
Ergonomie
(bron Arbo jaarboek)
Een goed ingerichte en ergonomisch verantwoorde werkplek
Een werkplek is goed als hij optimaal is voor mens en productie. Dat wil zeggen dat de arbeidsomstandigheden optimaal zijn en dat het werk doelmatig plaatsvindt. Daarvoor is het nodig dat de taken, de functie, de werkplek en de werkomgeving optimaal zijn aangepast aan de mogelijkheden en beperkingen van de mens. Op de tekentafel zijn in principe ideale werkplekken te ontwerpen. In de praktijk zijn werkplek, werkproces en werkomgeving echter zelden perfect op elkaar afgestemd. Dat heeft vaak te maken met de volgorde die in het ontwerpproces wordt aangehouden.
Ten slotte is ook de werkomgeving belangrijk. Op een beeldschermwerkplek of een lopende-bandwerkplek in een tochtige of lawaaiige omgeving worden op den duur de motivatie en de prestaties nadelig beïnvloed. Dus ook zaken als geluid, licht, trilling en klimaat moeten optimaal zijn.
Arbo-Informatieblad 7 'Kantoren' van de Arbeidsinspectie en NEN 1824 geven normen voor het vloeroppervlak van kantoorwerkplekken. Voor een basis-kantoorwerkplek moet een vloeroppervlak van 8 m2 beschikbaar zijn. Een basis-beeldschermwerkplek bestaat uit een werktafel, een kantoorstoel, een staande kast, een beeldschermopstelling. De vereiste aanpassing van het minimale kantooroppervlak is als volgt:
· toegang tot het kantoorvertrek + 1 m2
· extra staande kast + 1 m2
· overlegvoorziening voor maximaal 2 personen + 2 m2
· overlegvoorziening voor maximaal 4 personen + 4 m2
· overlegvoorziening voor maximaal 6 personen + 9 m2
Een minimale beeldschermwerkplek is dus 8 m2 groot. Gemiddeld wordt per kantoorwerknemer zo'n 2 tot 15 m2 gehuurd. Dat is inclusief de ruimte die nodig is voor gangen, toiletten, vergaderkamers, pantry's, kopieerruimtes en archieven. Dit geheel wordt het bruto vloeroppervlak genoemd.
Waar moet een kantoorstoel aan voldoen?
Kantoorstoelen moeten voldoen aan de norm NEN 1812 en van type HAV of HRAV zijn. Dat betekent:
· een in hoogte verstelbare zitting, minimaal tussen 41 en 53 cm gemeten in het midden van de zitting in belaste toestand
· de zitting zelf is ten minste 44 cm diep en 40 cm breed
· de zitdiepte van rugleuning tot de voorzijde van de zitting is instelbaar minimaal tussen 40 en 44 cm
· een rugleuning, die ten minste 37 cm hoog is, en voorzien is van een lendesteunvlak van 22 cm hoog met een verticale bolling met een straal die ligt tussen de 25 en 30 cm
· korte armsteunen (ten minste 20 cm afstand van voorzijde armsteun tot voorzijde zitting), die in hoogte verstelbaar zijn tussen 20 en 27 cm boven de stoelzitting.
Bij gebruik van een muis verdienen de armsteunen meer aandacht. Breedte instelling (42 tot 50 cm) en een groter hoogte instelbereik (20 tot 30 cm) zijn belangrijk. Een geheel vlak en groot steunvlak (ten minste 15 x 6 cm) dat iets naar voren oploopt is wenselijk; een veilige en stabiele constructie, eventueel een kantelmechanisme.
Het hoofd moet zoveel mogelijk rechtop kunnen worden gehouden tijdens het werk. De armen moeten zo veel mogelijk vrij afhangen langs de schouders. De onderarm moet worden ondersteund door de arm- of elleboogsteun van de kantoorstoel of de werktafel. De handen moeten zoveel mogelijk horizontaal en in het verlengde van de onderarmen liggen. Dit betekent dat het toetsenbord en de muis zo dun mogelijk moeten zijn. De voeten moeten plat op de vloer geplaatst kunnen worden. De bovenbenen mogen daarbij niet op de rand van de stoel worden afgeklemd. Als de tafel of stoel niet laag genoeg ingesteld kan worden, moet een voetensteun worden gebruikt.
Wat is RSI 'Repetitive Strain Injuries' en waardoor wordt dit veroorzaakt?
RSI 'Repetitive Strain Injuries' ofwel chronische klachten door kort-cyclisch werk, is een verzamelnaam voor arbeidsziekten die worden veroorzaakt door voortdurende herhalingen van dezelfde handelingen. Opvallend is het toenemend aantal beeldschermwerkers met deze klachten. Veertig tot vijftig procent van de beeldschermwerkers heeft in lichte of ernstige mate vaak (ten minste eenmaal per week) klachten over pijn aan spieren en gewrichten. Naar de huidige opvattingen ontstaat RSI als gevolg van een verkeerde houding (mogelijk door niet ergonomisch verantwoord meubilair), te weinig pauzes (of afwisseling) in het type- of muiswerk en/of een te grote psychische werkbelasting. Veel andere klachten die bij beeldschermwerkers voorkomen (hoofdpijn, oogklachten, vermoeidheid en nerveuze klachten) worden ook gemeld door kantoormensen die niet met beeldschermen werken. De klachten hangen vaak samen met een combinatie van hoge werkdruk, slechte werksfeer, monotoon werk en te lange tijd achtereen naar het scherm moeten kijken.
Hoe kan RSI (Repetitive Strain Injury) worden voorkomen?
Probeer repeterende bewegingen te vermijden, wissel monotoon werk af met andere klussen. Neem regelmatig een korte pauze, even de telefoon opnemen of koffie halen is al voldoende. In deze minipauzes herstelt het lichaam. Controleer regelmatig of nek en schouders nog ontspannen zijn. Span ze even aan en ontspan ze weer. Zorg dat de hele onderarm ondersteund wordt. Zit niet te lang stil, verander regelmatig van houding. Probeer het werk zó in te delen dat er niet te veel pieken en dalen in werkdrukte in zitten. Neem pijnklachten serieus. Ga ermee naar huis- of bedrijfsarts.
Kantoorwerktafels moeten voldoen aan de volgende NEN 2449 normen:
· afmetingen van minimaal 120 cm breed en 60 cm diep
· instelbare hoogte, bij voorkeur tussen de 62 en 82 cm
· werktafels met een vaste hoogte kunnen alleen gebruikt worden gedurende korte tijd en/of wanneer de hoogte is afgesteld op taak en lengte van de gebruiker. Te hoge tafels kunnen met een voetensteun passend gemaakt worden voor een individuele gebruiker. De hoogte voor werktafels met een vaste hoogte is ongeveer 75 cm
· dikte van het bovenblad inclusief draagconstructie aan de voorzijde van maximaal 5 cm
· een vrije beenruimte met een diepte van minimaal 65 cm en een vrije ruimte voor de voeten van minimaal 80 cm
· geheel vlak bovenblad, licht getint, maar niet glanzend of spiegelend.
De hoogte van de kantoorwerktafel heeft een aanzienlijke invloed op de werkhouding. Bij een lage werkvlakhoogte moet de gebruiker de ogen dichterbij het werk brengen, wat een gebogen werkhouding oplevert. Voor schrijfwerk wordt algemeen het criterium gehanteerd dat de werkbladhoogte zich ongeveer vier tot zes cm boven de ellebooghoogte moet bevinden. Het werkvlak moet, gelet op de verschillen in lichaamsafmetingen van de gebruiker, in hoogte in- of verstelbaar zijn. Zeker bij gebruik van een in hoogte verstelbare stoel is het gewenst het bureau in hoogte te kunnen verstellen.
Beeldschermwerkplekken kunnen niet willekeurig dicht bij vensters geplaatst worden omdat de beeldschermen niet goed leesbaar zijn - spiegelingshinder, contrastverlies - bij een overdaad aan daglicht en eventueel zonlicht. Tegen spiegelingshinder op het scherm kunnen de volgende maatregelen worden genomen: verlagen van de luminantie van heldere objecten in de werkruimte. Ramen, onafgeschermde TL-buizen, sommige verlichtingsarmaturen, lichte wanden, lichte kleding en dergelijke zorgen voor zeer hoge luminanties die bij weinig spiegeling van het scherm toch nog aanzienlijke spiegelingshinder kunnen geven; voorover kantelen van het beeldscherm. Als het apparaat zelf niet kantelbaar is kan het op een kantelplateau worden geplaatst; verlagen van de spiegelende reflectiefactor door mattering of ontspiegeling van het scherm. Door toepassing van een (1/4 lambda) coating op het schermoppervlak kan de spiegelende reflectie behoorlijk worden teruggebracht. Een dergelijke coating moet vooraf door de fabrikant worden aangebracht. Door het plaatsen van filters of rasters op de werkplek zelf vermindert de spiegeling ook. Nadeel van deze filters of rasters is dat de tekenscherpte afneemt. In dit geval is een filter van dubbelgecoat glas aan te bevelen, omdat hier het genoemde nadeel het minst optreedt.
Ergonomen hebben veelvuldig gewezen op de onnatuurlijke stand van de handen bij de bediening van het toetsenbord. De hand maakt in het horizontale vlak een hoek met de onderarm. Voor de pols kan dit bij langdurig en veelvuldig typen sterk belastend zijn. Deze ongunstige houding van de polsen wordt genoemd als oorzaak van het 'Carpal Tunnel Syndrome'. Inmiddels zijn verschillende afwijkende modellen toetsenborden in de handel waarbij de stand van de handen anders is. Een van deze modellen is het gesplitste toetsenbord. Hierbij is de stand van de polsen natuurlijker dan bij een recht bord. Nadeel is dat de elleboogstand minder goed is.
De volgende oorzaken worden vaak genoemd:
· slechte eigenschappen van het scherm (spiegeling, leesbaarheid)
· slecht leesbare handgeschreven documenten
· lange tijdsduur van het werk
· niet aangepaste verlichtingsomstandigheden in de werkruimte (geen goede zonwering, geen aangepaste verlichting)
· een onvoldoende aangepaste bril.
Uit TNO-onderzoek blijkt dat 37% van de beeldschermwerkers vaak (ten minste één maal per week) klachten heeft over oogvermoeidheid. Wanneer men vijf uur per dag beeldschermwerk verricht, stijgen de klachten aanzienlijk. Als de resultaten van een onderzoek naar ogen en gezichtsvermogen dit vereisen, wordt de werknemer in de gelegenheid gesteld een diepgaander onderzoek te ondergaan. Het eerste onderzoek moet worden uitgevoerd door een gecertificeerde arbodienst, het tweede onderzoek kan worden uitbesteed, maar moet in opdracht en onder verantwoordelijkheid van die dienst worden uitgevoerd. Zonodig moeten aan de betrokken werknemer speciale middelen worden verstrekt.
In 1993 is het Besluit Beeldschermwerk van kracht geworden. Hier staat in dat de werkgever verplicht is zich te informeren over de eisen waaraan een beeldschermwerkplek moet voldoen. Vervolgens moet de werkgever nagaan of de werkplek risico's oplevert voor de veiligheid en de gezondheid: de risico-inventarisatie en -evaluatie (RIE). Na maximaal twee uur beeldschermwerk moet het beeldschermwerk worden onderbroken door andere werkzaamheden of door een pauze. De werknemer heeft recht op een oogonderzoek in de volgende situaties: voordat hij/zij als beeldschermwerker begint, als er (oog)klachten zijn en regelmatig na een afgesproken periode. Als uit zo'n onderzoek blijkt dat een speciale beeldschermbril nodig is, dan moet de werkgever die bril betalen.
Voor overtredingen van de Arbowet 1998 staat per beboetbaar feit een boete van maximaal 4.500,00 Euro. Voor overtredingen van het Arbobesluit en de Arboregeling staat per beboetbaar feit een boete van maximaal 11.500,00 Euro.
Office Health Helping People Work Healthier Issue-Specific Information Ergonomics in The Healthy Office